Çocuklarda Horlama Ameliyatı

Çocuklarda horlama ameliyatı, çoğunlukla büyümüş bademcik ve geniz etinin alınarak uyku sırasında daralan hava yolunun açılmasını amaçlayan bir tedavidir. Çocuklarda düzenli horlama, özellikle uykuda nefes durmalarıyla birlikte olduğunda, yalnızca bir uyku sorunu değil; büyüme, davranış ve okul başarısını etkileyebilen bir sağlık sorunudur. Bu yazıda ailelerin sıkça merak ettiği soruları, ameliyatın kimlere gerektiğini ve iyileşme sürecini anlatıyoruz.

Çocuklarda Horlama Ameliyatı Nedir?

Çocukların üst solunum yolunda iki önemli lenf dokusu bulunur. Bademcikler (tonsiller) boğazın iki yanında yer alır. Geniz eti (adenoid) ise burnun arka kısmında, ağızdan bakıldığında görülemeyen geniz bölgesindedir. Bu dokular vücudun mikroplara karşı savunmasında görev alır ve özellikle 2-8 yaş arasında, çocuğun sık enfeksiyon geçirdiği dönemde en büyük hallerine ulaşır.

Bademcik ve geniz eti, çocuğun boğaz ve burun yapısına oranla fazla büyüdüğünde, uyku sırasında kasların gevşemesiyle hava yolu daralır. Bunun sonucunda horlama ortaya çıkar; daralma daha belirginse çocukta tekrarlayan nefes durmaları, yani obstrüktif uyku apnesi gelişir. Çalışmalar, çocukların %10’a varan bir bölümünde düzenli horlama, yaklaşık %1-5’inde ise uyku apnesi bulunduğunu göstermektedir.

Bu nedenle çocuklarda horlamaya yönelik cerrahi çoğu zaman geniz etinin alınması (adenoidektomi), bademciklerin alınması (tonsillektomi) ya da her ikisinin aynı seansta yapılması (adenotonsillektomi) anlamına gelir. Yetişkinlerdeki horlama ameliyatlarından farklı olarak çocuklarda damak veya dil köküne yönelik girişimler nadiren gerekir.

Çocukta Uyku Apnesinin Gelişime Etkileri

Yetişkinlerin aksine, uyku apnesi olan çocuklar gündüz uyuklamaktan çok huzursuz, dikkatsiz ve hareketli olabilir. Uykunun sık bölünmesi ve gece boyunca oksijen düzeyinin tekrarlayan düşüşleri, çocuğun gelişiminde şu sorunlara yol açabilir:

• Büyüme geriliği: Büyüme hormonu en çok derin uykuda salgılanır. Uykusu bölünen çocuklarda kilo alımı ve boy uzaması yavaşlayabilir.
• Dikkat ve davranış sorunları: Dikkat eksikliği, hiperaktivite, sinirlilik ve öfke nöbetleri görülebilir. Bu tablo bazen dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğuyla karışabilir.
• Okul başarısında düşme: Öğrenme, hafıza ve odaklanma güçlüğü nedeniyle derslerde geri kalma yaşanabilir.
• Yüz ve diş gelişimi: Uzun süre ağızdan nefes alan çocuklarda yüzün uzaması, üst çenenin daralması ve dişlerde çapraşıklık gelişebilir.
• Kalp ve damar sistemi: Uzun süre tedavisiz kalan ağır olgularda tansiyon yüksekliği ve kalbin sağ tarafına yük binmesi nadiren görülebilir.

Çocuklarda Horlama Ameliyatı Kimlere Uygulanır?

Her horlayan çocuğun ameliyat olması gerekmez. Soğuk algınlığı sırasında birkaç gün süren horlama genellikle geçicidir. Haftada üç geceden fazla, haftalarca süren horlama ise değerlendirilmelidir. Ameliyat kararı, çocuğun şikâyetleri, muayene bulguları ve gerekiyorsa uyku testi sonuçlarına göre verilir. Ameliyat genellikle şu durumlarda önerilir:

• Büyük bademcik ve/veya geniz etine bağlı uyku apnesi tanısı alan çocuklar
• Uykuda nefes durması, boğulur gibi uyanma ve huzursuz uyku gibi belirtileri olan, muayenede belirgin büyüme saptanan çocuklar
• Geniz eti büyümesine bağlı sürekli ağızdan nefes alma ve burun tıkanıklığı
• Geniz etinin östaki borusunu tıkamasıyla oluşan, kulak arkasında tekrarlayan veya kalıcı sıvı birikimi ve buna bağlı işitme azlığı
• Yılda çok sayıda tekrarlayan bademcik iltihabı geçiren çocuklar
• Horlamayla birlikte büyüme geriliği, gece altını ıslatma veya davranış sorunları bulunan çocuklar

Ailelerin Dikkat Etmesi Gereken Belirtiler

Çocuklardaki uyku apnesi çoğu zaman gece, çocuk uyurken fark edilir. Ebeveynlerin şu işaretlere dikkat etmesi önerilir:

• Ağzı açık uyuma ve gürültülü nefes alma
• Horlamanın kısa sessizliklerle kesilmesi, ardından derin bir soluk veya öksürükle devam etmesi
• Nefes alırken göğüs kafesinin veya karnın içe çekilmesi
• Başı geriye atarak, oturur pozisyonda ya da dizler üzerinde uyuma gibi alışılmadık uyku pozisyonları
• Gece boyunca aşırı terleme ve sık dönme
• Daha önce kuru kalkan bir çocuğun yeniden altını ıslatmaya başlaması
• Sabahları zor uyanma, baş ağrısı ve kahvaltı yapmak istememe

Bu belirtilerden birkaçının bir arada bulunması, çocuğun bir KBB uzmanı tarafından değerlendirilmesi için yeterli bir nedendir. Erken dönemde yapılan değerlendirme, gereksiz beklemelerin önüne geçerek çocuğun gelişim sürecini korumaya yardımcı olur.

Alerjik rinit, fazla kilo, Down sendromu, yüz ve çene gelişim farklılıkları veya kas hastalıkları olan çocuklarda uyku apnesi daha sık görülür ve tedavi planı daha dikkatli yapılır. Hafif olgularda, özellikle bademcikleri çok büyük olmayan çocuklarda, önce kortizonlu burun spreyi gibi ilaç tedavileri denenerek bir süre izlenebilir.

Ameliyat Öncesi Hazırlık ve Muayene

Değerlendirme, ailenin gözlemleriyle başlar. Çocuğun ne sıklıkta horladığı, uykuda nefes durmaları, terleme, alışılmadık uyku pozisyonları, gece altını ıslatma, sabah uyanma zorluğu ve okuldaki durumu sorulur. Çocuğun uyurken çekilmiş kısa bir video kaydı, hekime oldukça değerli bilgi sağlar.

Muayenede bademciklerin büyüklüğü ağız içinden değerlendirilir. Geniz eti ağızdan görülemediği için, çocuğun yaşı ve uyumuna göre ince ve esnek bir endoskopla burundan bakılır ya da gerekirse yan boyun grafisi istenir. Kulak muayenesi ve gerekirse işitme testi ile kulak arkasında sıvı olup olmadığı araştırılır.

Belirtilerle muayene bulgularının uyumsuz olduğu durumlarda ve iki yaşından küçük, fazla kilolu, Down sendromlu ya da yüz-çene gelişim farklılığı olan çocuklarda ameliyat öncesi uyku testi (polisomnografi) önerilir. Bu test, apnenin şiddetini belirleyerek ameliyat sonrası gözlem gereksinimini planlamaya da yardımcı olur.

Ameliyat öncesi hazırlıkta dikkat edilmesi gerekenler şunlardır:

1. Ailede kanama bozukluğu öyküsü, çocuğun kolay morarması veya uzun süren burun kanamaları varsa hekime mutlaka bildirilmelidir.
2. Kan tahlilleri ve anestezi muayenesi yapılır.
3. Ateşli bir enfeksiyon ya da ağır nezle varsa ameliyat genellikle birkaç hafta ertelenir.
4. Ameliyat öncesi açlık süresine, anestezi ekibinin verdiği saatlere göre dikkatle uyulur.
5. Çocuğa yaşına uygun, sade ve sakin bir dille ne olacağı anlatılır; sevdiği bir oyuncağı yanına alması çocuğu rahatlatabilir.

Çocuklarda Horlama Ameliyatı Nasıl Yapılır?

Ameliyat genel anestezi altında yapılır. Cerrahi işlemin kendisi genellikle kısa sürer; anestezi hazırlığı ve uyanma dönemi de hesaba katıldığında çocuk ailesinden toplam 1-2 saat kadar ayrı kalır. Tüm işlem ağız içinden yapıldığı için yüzde ya da boyunda kesi bulunmaz.

Geniz Eti Ameliyatı (Adenoidektomi)

Ağız, özel bir açacakla açık tutulur ve burnun arkasındaki geniz eti, ağız içinden yumuşak damağın arkasına ulaşılarak alınır. İşlem özel küretlerle, radyofrekans enerjisiyle doku uzaklaştıran yöntemlerle veya endoskopik görüntü eşliğinde yapılabilir. Kulakta sıvı birikimi varsa, aynı seansta kulak zarına küçük bir ventilasyon tüpü takılabilir.

Bademcik Ameliyatı (Tonsillektomi)

Bademcikler, çevresindeki kapsülden ayrılarak tamamen alınabilir. Seçilmiş çocuklarda, özellikle sorunun yalnızca bademcik büyüklüğüne bağlı olduğu durumlarda, bademcik dokusunun büyük bölümünün alınıp ince bir kapsül tabakasının bırakıldığı kısmi yöntemler (tonsillotomi) tercih edilebilir. Kısmi yöntemlerde ameliyat sonrası boğaz ağrısının daha hafif ve iyileşmenin daha hızlı olabildiği bildirilmektedir. Hangi yöntemin seçileceği çocuğun yaşına, enfeksiyon öyküsüne ve bademcik yapısına göre belirlenir.

Ameliyat Sonrası İyileşme Süreci

Çocukların büyük çoğunluğu ameliyat günü, uyanma ve beslenme kontrolü yapıldıktan sonra taburcu edilir. Üç yaşından küçük çocuklarda, ağır uyku apnesi olanlarda ve başka sağlık sorunu bulunanlarda ise güvenlik amacıyla bir gece hastanede gözlem önerilebilir.

Yalnızca geniz eti alınan çocuklar genellikle 1-2 gün içinde günlük aktivitelerine döner. Bademcik ameliyatı yapılan çocuklarda ise boğaz ağrısı, yutkunurken kulağa vuran ağrı ve ağız kokusu ilk günlerde belirgindir; bu yakınmalar yaklaşık bir hafta ile on gün içinde azalır. Bu çocuklar ev içinde kısa sürede hareketlenseler de okula dönüş için genellikle bir hafta-on gün beklenmesi önerilir.

İyileşme döneminde ailelerin dikkat etmesi gerekenler şunlardır:

• Çocuğun bol sıvı alması en önemli konudur; su, soğuk süt, ayran ve ılık çorba tercih edilebilir.
• Dondurma, yoğurt, muhallebi, püre ve yumuşak makarna gibi kolay yutulan yiyecekler verilebilir.
• Asitli meyve suları, cips, kraker gibi sert ve baharatlı yiyeceklerden ilk iki hafta kaçınılmalıdır.
• Ağrı kesiciler doktorun önerdiği doz ve saatlerde, özellikle yemeklerden önce düzenli verilmelidir. Çocuklarda kodein içeren ağrı kesiciler ve aspirin kullanılmaz.
• İlk günlerde yoğun oyun, koşma ve spor etkinlikleri kısıtlanmalıdır.
• Boğazda beyaz-sarımsı bir tabaka görülmesi iyileşmenin normal bir parçasıdır, iltihap anlamına gelmez.

Ameliyattan sonraki birkaç hafta içinde çoğu çocukta horlama belirgin şekilde azalır, uyku düzeni iyileşir ve aileler çocuğun daha dinlenmiş, daha sakin ve iştahlı olduğunu fark eder. Fazla kilolu ya da başka risk etkeni bulunan çocuklarda uyku apnesi kısmen sürebilir; bu çocuklarda kontrol uyku testi önerilebilir.

Olası Riskler ve Dikkat Edilmesi Gerekenler

Bademcik ve geniz eti ameliyatları çocuklarda en sık yapılan ameliyatlar arasındadır ve genellikle güvenle uygulanır. Yine de her cerrahide olduğu gibi bazı riskler vardır:

• Kanama: En önemli risktir. İlk 24 saatte veya kabukların döküldüğü 5-10. günler arasında küçük bir oranda görülebilir.
• Sıvı kaybı: Boğaz ağrısı nedeniyle yeterince içmeyen çocuklarda gelişebilir.
• Anesteziyle ilgili riskler: Ameliyat öncesi değerlendirme ile en aza indirilir.
• Geçici ses değişikliği: Geniz eti alındıktan sonra konuşma kısa süre genizden gelir gibi olabilir; çoğunlukla kendiliğinden düzelir.
• Geniz etinin yeniden büyümesi: Özellikle küçük yaşta alındığında nadiren tekrar büyüyebilir.

Ağızdan ya da burundan kırmızı kan gelmesi, sık yutkunma, kan kusma, 38,5 derecenin üzerinde ateş, çocuğun hiç sıvı almaması, idrar miktarının belirgin azalması veya nefes alırken zorlanma fark edildiğinde vakit kaybetmeden doktora ya da en yakın acil servise başvurulmalıdır.

Çocuklarda Horlama Ameliyatı Hakkında Sıkça Sorulan Sorular

Çocuğum büyüyünce horlama kendiliğinden geçmez mi?

Bademcik ve geniz eti genellikle ergenlik döneminde küçülür. Ancak bu süreç yıllar alabilir ve bu dönemde uyku apnesi büyümeyi, davranışı ve okul başarısını olumsuz etkileyebilir. Bu nedenle belirgin belirtileri olan çocuklarda beklemek yerine tedavi önerilir.

Bademcik ve geniz etinin alınması bağışıklığı zayıflatır mı?

Hayır. Ağız, boğaz ve bağırsaklarda savunmada görev alan çok sayıda başka lenf dokusu bulunur. Yapılan çalışmalar, bu dokuların alınmasının çocuğun genel bağışıklık sistemini olumsuz etkilemediğini göstermektedir.

Bu ameliyat kaç yaşında yapılabilir?

Belirli bir alt yaş sınırı yoktur. Belirtiler ağırsa küçük yaştaki çocuklarda da yapılabilir; ancak üç yaşından küçük çocuklar genellikle ameliyat sonrası bir gece gözlem altında tutulur.

Geniz eti ameliyattan sonra tekrar eder mi?

Geniz eti alındıktan sonra yeniden büyüme nadir görülür. Daha çok çok küçük yaşta ameliyat olan ve alerjik burun hastalığı bulunan çocuklarda karşılaşılabilir.

Ameliyattan sonra çocuğum ne zaman okula gidebilir?

Yalnızca geniz eti alındıysa genellikle birkaç gün içinde okula dönülebilir. Bademcikler de alındıysa, enfeksiyon ve kanama riskini azaltmak için bir hafta-on gün evde dinlenmesi önerilir.

Sonuç

Op. Dr. Tayfun Demirel, KBB uzmanı olarak Ataşehir’deki muayenehanesinde horlayan çocukları bademcik, geniz eti, burun ve kulak muayenesini kapsayan ayrıntılı bir değerlendirmeyle ele almaktadır. Çocuklarda horlama ameliyatı gerekip gerekmediği; çocuğun yaşı, belirtileri ve muayene bulgularına göre aileyle birlikte kişiye özel olarak planlanır. Randevu için iletişime geçebilirsiniz. Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavi için muayene gereklidir.