Koku Alma Bozukluğu

Koku alma bozukluğu, kokuların hiç algılanamaması, azalmış ya da olduğundan farklı algılanması şeklinde ortaya çıkan ve sanıldığından çok daha sık görülen bir sorundur. Burun tıkanıklığı, sinüzit, viral enfeksiyonlar, kafa travmaları ve ileri yaş başlıca nedenler arasındadır. Koku duyusu yalnızca hoş kokuları değil, tat almayı ve gaz kaçağı, duman, bozulmuş yiyecek gibi tehlikeleri fark etmeyi de sağladığı için bu şikâyetin dikkatle değerlendirilmesi gerekir.

Koku Alma Bozukluğu Nedir?

Koku alma, burun boşluğunun en üst bölümünde, iki göz arasındaki hizada yer alan küçük bir alanda başlar. Bu bölgeyi kaplayan özel mukozada koku almaya duyarlı sinir hücreleri bulunur. Solunan havadaki koku molekülleri bu bölgeye ulaşıp mukus tabakasında çözündüğünde sinir hücreleri uyarılır. Uyarı, burun tavanındaki ince kemik plakadan geçen sinir lifleri aracılığıyla hemen üstteki koku soğanına (olfaktör bulbus), oradan da beynin koku merkezlerine iletilir.

Koku sinir hücreleri, vücuttaki yenilenebilen ender sinir hücreleri arasındadır. Bu özellik, bazı koku kayıplarının aylar içinde kendiliğinden düzelebilmesini açıklar. Ancak yenilenme kapasitesi yaşla birlikte azalır.

Yiyeceklerden aldığımız lezzetin büyük kısmı da aslında kokudan gelir. Çiğneme sırasında ağızdan genize yükselen koku molekülleri, burnun arkasından koku bölgesine ulaşır. Bu nedenle koku alma duyusunu kaybeden pek çok kişi “yemeklerin tadı yok” diye başvurur; oysa dil yüzeyindeki tatlı, tuzlu, ekşi ve acı algısı çoğu zaman korunmuştur.

Koku Bozukluğu Türleri

• Anozmi: Koku alma duyusunun tamamen kaybolması.
• Hipozmi: Koku alma duyusunun azalması; en sık görülen tiptir.
• Parozmi: Kokuların olduğundan farklı, çoğunlukla kötü ve rahatsız edici algılanması; örneğin kahve kokusunun yanık ya da çürük gibi gelmesi.
• Fantozmi: Ortamda olmayan bir kokunun algılanması, “hayalet koku”.
• Hiperozmi: Kokulara karşı aşırı duyarlılık; gebelikte ve migren ataklarında görülebilir.

Koku kaybı her yaşta görülebilir; ancak yaş ilerledikçe sıklığı belirgin şekilde artar. Altmış yaşın üzerindeki kişilerin önemli bir kısmında farkında olmadıkları ölçüde koku duyusunda azalma saptanabilir. Sigara içenlerde, kronik sinüziti ve burun polipi olanlarda da daha sık rastlanır.

Koku Alma Bozukluğu Nedenleri

Nedenler genel olarak iki grupta incelenir. İlk grupta koku molekülleri koku bölgesine ulaşamaz; ikinci grupta ise molekül ulaşsa bile sinir hücreleri, sinir yolları ya da beyin düzeyinde bir hasar vardır. Bir hastada iki mekanizma birlikte de bulunabilir.

Koku Molekülünün Ulaşamadığı Durumlar (İletim Tipi)

• Kronik sinüzit ve burun polipleri; koku kaybının en sık nedenlerindendir ve tedaviye çoğunlukla iyi yanıt verir
• Alerjik rinit ve alerjik olmayan rinitte mukozanın şişmesi
• Septum eğriliği ve konka büyümesi gibi yapısal darlıklar
• Burun ve sinüslerdeki tümörler; seyrek görülür
• Geçirilmiş burun ameliyatlarına bağlı yapışıklıklar

Sinir Hasarına Bağlı Durumlar (Sensörinöral Tip)

• Viral enfeksiyonlar: Soğuk algınlığı, grip ve COVID-19 sonrası koku kaybı en sık nedenler arasındadır. Virüs koku bölgesindeki destek hücrelerini ve sinir hücrelerini etkileyebilir.
• Kafa travması: Darbe sırasında burun tavanından geçen ince sinir liflerinin zarar görmesiyle ani koku kaybı gelişebilir.
• Yaşlanma: Koku sinir hücrelerinin sayısı ve yenilenme hızı azalır.
• Nörolojik hastalıklar: Parkinson ve Alzheimer hastalığında koku kaybı, diğer belirtilerden yıllar önce ortaya çıkabilir.
• Toksik maddeler ve ilaçlar: Bazı kimyasallar, ağır metaller, sigara, belirli antibiyotikler ve kemoterapi ilaçları koku duyusunu etkileyebilir; baş-boyun bölgesine yapılan radyoterapi de neden olabilir.
• Doğuştan koku yokluğu: Nadir görülür; bazen hormonal gelişim bozukluklarıyla birlikte bulunur.

Diyabet, tiroit hastalıkları, böbrek ve karaciğer yetmezliği gibi sistemik hastalıklar da koku duyusunu olumsuz etkileyebilir. Bazı hastalarda ise tüm araştırmalara rağmen belirli bir neden bulunamaz.

Koku Alma Bozukluğu Belirtileri

En belirgin şikâyet kokuların algılanmasında azalma veya kayıptır; ancak birçok kişi bunu önce “tat kaybı” olarak fark eder. Şikâyetler yavaş yavaş gelişebileceği gibi bir enfeksiyon ya da darbe sonrası aniden de başlayabilir.

• Parfüm, yemek, kahve gibi günlük kokuları alamama veya zayıf algılama
• Yemeklerin tatsız, lezzetsiz gelmesi; buna bağlı iştah değişikliği
• Kokuların itici, yanık, çürük veya kimyasal gibi algılanması
• Ortamda olmayan kokuların hissedilmesi
• Duman, gaz kaçağı veya bozulmuş yiyecekleri fark edememe
• Kişisel hijyenle ilgili kaygılar, sosyal ortamlarda huzursuzluk

Eşlik eden belirtiler nedenle ilgili ipucu verir. Burun tıkanıklığı, koyu akıntı ve yüzde baskı hissi sinüzit ya da polipi; mevsimle değişen şikâyetler alerjiyi düşündürür. Koku kaybının gün içinde dalgalanması iletim tipi bir sorunu, sabit ve tam kayıp ise sinir hasarını akla getirir. Viral enfeksiyon sonrası iyileşme döneminde parozminin ortaya çıkması sık görülür ve çoğu zaman sinirlerin yenilenme sürecinin bir parçasıdır.

Koku kaybı yaşam kalitesini sanıldığından fazla etkiler. Yemekten keyif alamama, kilo değişiklikleri, kendini güvensiz hissetme ve kaygı ya da depresif ruh hali bu kişilerde daha sık görülür. Bu nedenle psikolojik etkiler de değerlendirmenin bir parçası olmalıdır.

Koku Alma Bozukluğu Nasıl Teşhis Edilir?

Değerlendirme, şikâyetin ne zaman ve nasıl başladığının ayrıntılı sorgulanmasıyla başlar. Öncesinde geçirilen enfeksiyon, kafa travması, kullanılan ilaçlar, çalışma ortamındaki kimyasallar, sigara alışkanlığı, burun ve sinüs şikâyetleri ile nörolojik belirtiler önemlidir.

KBB muayenesinde burun içi ve özellikle koku bölgesinin bulunduğu üst kısım nazal endoskopi ile incelenir. Bu incelemede polip, iltihaplı mukoza, koyu salgı, septum eğriliği veya kitle gibi bulgular aranır. Endoskopik muayene, iletim tipi nedenlerin büyük bölümünü ortaya koyar.

Gerekli durumlarda başvurulan tetkikler şunlardır:

1. Koku testleri: Kalem ya da kazı-kokla kartları şeklindeki standart test setleriyle koku eşiği, kokuları ayırt etme ve tanıma yeteneği ölçülür. Bu testler kaybın derecesini sayısal olarak belirler ve takipte iyileşmenin izlenmesini sağlar.
2. Bilgisayarlı tomografi: Sinüs hastalığı ve koku bölgesinin tıkanıklığını değerlendirmek için kullanılır.
3. Manyetik rezonans (MR): Travma sonrası, nedeni açıklanamayan ya da nörolojik belirtilerle birlikte olan koku kayıplarında koku soğanı ve beyin yapılarını incelemek amacıyla istenebilir.
4. Kan tetkikleri: Diyabet, tiroit veya vitamin eksiklikleri gibi sistemik nedenlerden şüphelenildiğinde yapılır.
5. Alerji testleri: Alerjik rinit düşünülen hastalarda tanıyı destekler.

Koku Alma Bozukluğu Tedavisi

Tedavi, koku kaybının nedenine ve süresine göre planlanır. İletim tipi sorunlarda tedavi şansı genellikle daha yüksektir; sinir hasarına bağlı kayıplarda ise iyileşme daha yavaş olabilir ve kişiden kişiye büyük farklılık gösterir.

İlaç Tedavisi

Kronik sinüzit, polip ve alerjiye bağlı koku kaybında kortikosteroid içeren burun spreyleri temel tedavidir. Spreyin koku bölgesine ulaşabilmesi için baş öne eğik veya başı arkaya yatık pozisyonlarda uygulanması önerilebilir. Belirgin polipli hastalarda kısa süreli ağızdan kortizon kürü koku duyusunda hızlı bir düzelme sağlayabilir; ancak bu etkinin kalıcı olması için altta yatan hastalığın uzun süre kontrol altında tutulması gerekir. Tuzlu su ile burun yıkama, salgıları temizleyerek tedaviyi destekler.

Koku Eğitimi

Viral enfeksiyon veya travma sonrası gelişen koku kayıplarında en sık önerilen yöntemlerden biri koku eğitimidir. Bu yöntemde genellikle gül, limon, okaliptüs ve karanfil gibi birbirinden belirgin şekilde farklı dört koku, günde iki kez, her biri yaklaşık yarım dakika boyunca dikkatle koklanır. Koklama sırasında kokunun nasıl bir şey olduğu hatırlanmaya çalışılır. Eğitim en az 12 hafta, çoğu zaman daha uzun süre sürdürülür.

Koku eğitimi kolay uygulanabilir ve yan etkisi olmayan bir yöntemdir. Çalışmalarda farklı sonuçlar bildirilse de birçok hastada iyileşme sürecini desteklediği düşünülmektedir. Kokular belirli aralıklarla değiştirilerek eğitime devam edilebilir.

Cerrahi Tedavi

İlaçlara yanıt vermeyen kronik sinüzit ve polipler koku bölgesine hava akımını engelliyorsa endoskopik sinüs cerrahisi uygulanabilir. Genel anestezi altında yapılan bu işlem çoğunlukla 1–2 saat sürer; hastalar genellikle aynı gün taburcu olur ve 1–2 gün içinde günlük yaşamlarına dönebilir. Septum eğriliği veya konka büyümesi gibi yapısal sorunlar da aynı seansta düzeltilebilir. Ameliyat sonrası koku duyusundaki düzelme, kaybın süresine ve hastalığın yaygınlığına göre değişir.

Viral Enfeksiyon Sonrası Süreç

Soğuk algınlığı, grip veya COVID-19 sonrası gelişen koku kayıplarının önemli bir bölümü haftalar ya da aylar içinde kendiliğinden düzelir. Bazı hastalarda iyileşme bir yıl ya da daha uzun sürebilir. Bu süreçte parozmi görülmesi sık rastlanan bir durumdur ve genellikle zamanla azalır. Düzenli koku eğitimi ve belirli aralıklarla yapılan kontrol testleri, iyileşmenin izlenmesine yardımcı olur.

Olası Riskler ve Dikkat Edilmesi Gerekenler

Koku kaybı yaşayan kişilerin en önemli riski, tehlikeleri zamanında fark edememektir. Bu nedenle bazı güvenlik önlemleri önemlidir:

• Evde gaz kaçağı ve duman dedektörü kullanmak
• Yiyeceklerin son kullanma tarihlerini kontrol etmek, şüpheli gıdaları tüketmemek
• Ocakta yemek pişirirken zamanlayıcı kullanmak
• Temizlik malzemelerini karıştırmamak ve iyi havalandırılan ortamda kullanmak
• Tat alma azaldığı için yemeklere aşırı tuz ve şeker eklemekten kaçınmak

Kendi kendine uzun süreli kortizon kullanımı veya etkinliği kanıtlanmamış ürünlere yönelmek yarardan çok zarar getirebilir. Tedavinin bir KBB uzmanının değerlendirmesiyle planlanması önerilir.

Aşağıdaki durumlarda gecikmeden muayene olunmalıdır:

• Belirgin bir neden olmadan ani başlayan koku kaybı
• Kafa travması sonrası gelişen koku kaybı
• Tek taraflı burun tıkanıklığı, kanlı akıntı veya yüzde uyuşukluk ile birlikte olan koku kaybı
• Unutkanlık, titreme, baş ağrısı veya görme değişikliği gibi nörolojik belirtilerin eşlik etmesi
• İki haftadan uzun süren ve düzelme eğilimi göstermeyen koku kaybı

Koku Alma Bozukluğu Hakkında Sıkça Sorulan Sorular

Kaybolan koku geri gelir mi?

Bu, nedene bağlıdır. Polip, sinüzit veya alerjiye bağlı kayıplar tedaviyle sıklıkla düzelir. Viral enfeksiyon sonrası kayıpların çoğu zamanla iyileşir; travma ve ileri yaşa bağlı kayıplarda ise düzelme daha sınırlı olabilir.

COVID-19 sonrası koku kaybı ne kadar sürer?

Hastaların çoğunda koku birkaç hafta içinde geri gelir. Bir kısmında ise aylarca sürebilir ve iyileşme sırasında kokular bir süre farklı algılanabilir. Şikâyeti uzun süren kişilerin KBB muayenesi olması ve koku eğitimine başlaması önerilir.

Koku kaybı hangi hastalıkların belirtisi olabilir?

En sık nedenler sinüzit, polip, alerji ve viral enfeksiyonlardır. Daha seyrek olarak kafa travması, burun tümörleri ve Parkinson gibi nörolojik hastalıklarda da görülebilir. Bu nedenle uzun süren koku kaybı mutlaka değerlendirilmelidir.

Burnumda hiçbir şey yokken kötü koku alıyorum, bu neden olur?

Ortamda olmayan kokuların algılanması fantozmi olarak adlandırılır. Sinüzit, diş ve ağız kaynaklı enfeksiyonlar, viral enfeksiyon sonrası iyileşme süreci veya daha nadir olarak nörolojik nedenler buna yol açabilir. Değerlendirme için KBB muayenesi gerekir.

Sigarayı bırakınca koku duyusu düzelir mi?

Sigara koku bölgesindeki hücrelere zarar verir ve koku duyusunu azaltır. Sigarayı bırakan birçok kişide koku alma yeteneğinin zaman içinde kısmen düzeldiği gözlenmektedir.

Sonuç

Op. Dr. Tayfun Demirel, Ataşehir’deki muayenehanesinde koku kaybı ve koku algısında değişiklik yaşayan hastaları endoskopik muayene ve gerekli tetkiklerle değerlendirmektedir. Koku bozukluğunun nedeni belirlendikten sonra ilaç tedavisi, koku eğitimi ya da gerekli durumlarda cerrahi seçenekler kişiye özel olarak planlanır ve iyileşme süreci düzenli kontrollerle izlenir. Randevu için iletişime geçebilirsiniz. Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavi için muayene gereklidir.