Yutma Problemleri

Yutma problemleri, yiyecek, içecek ya da tükürüğün ağızdan mideye ulaştırılması sırasında yaşanan zorlanma, takılma veya ağrının genel adıdır. Tıp dilinde disfaji olarak adlandırılan bu durum, basit bir boğaz enfeksiyonundan nörolojik hastalıklara ve yemek borusu darlıklarına kadar pek çok farklı nedene bağlı olabilir. Nedenin doğru belirlenmesi hem beslenmenin sürdürülmesi hem de akciğere besin kaçmasının önlenmesi açısından önemlidir.

Yutma Problemleri Nedir?

Yutma, ağız, yutak (farinks), gırtlak ve yemek borusundaki (özofagus) onlarca kasın saniyeler içinde uyum içinde çalışmasını gerektiren karmaşık bir işlemdir. Üç aşamada gerçekleşir:

• Ağız evresi: Besin çiğnenir, tükürükle karışır ve dil yardımıyla lokma haline getirilerek yutağa itilir. Bu evre isteğe bağlıdır.
• Yutak (faringeal) evresi: Yutma refleksi başlar; yumuşak damak burun boşluğunu, gırtlak kapağı (epiglot) ve ses telleri de soluk borusunu kapatır. Lokma, yemek borusunun girişindeki kas halkasından geçer.
• Yemek borusu (özofageal) evresi: Yemek borusunun dalga şeklindeki kasılmaları besini yaklaşık 8-10 saniye içinde mideye taşır.

Bu evrelerin herhangi birindeki aksaklık yutma güçlüğüne yol açar. Sorun ağız ve yutak düzeyindeyse orofaringeal disfaji, yemek borusu düzeyindeyse özofageal disfaji söz konusudur. Yutarken ağrı duyulması ise odinofaji olarak adlandırılır ve disfajiye eşlik edebilir. Yemekle ilişkisi olmayan, boğazda sürekli bir yumru hissi (globus) ise gerçek yutma güçlüğünden farklı bir tablodur.

Yutma güçlüğü her yaşta görülebilir, ancak ileri yaşta belirgin şekilde artar. İnme geçirmiş kişiler, Parkinson gibi nörolojik hastalığı olanlar ve baş-boyun bölgesine ışın tedavisi almış hastalar özellikle risk altındadır. Yutma problemleri çoğu zaman yavaş geliştiği için kişi farkında olmadan yemek alışkanlıklarını değiştirir; yumuşak yiyecekleri tercih etmeye, her lokmayı suyla yutmaya ya da yemek süresini uzatmaya başlar. Bu uyum davranışları, sorunun uzun süre gözden kaçmasına neden olabilir.

Yutma Problemleri Nedenleri

Ağız ve Yutak (Orofaringeal) Kaynaklı Nedenler

Bu grupta sorun genellikle lokmanın yutağa iletilmesi ve yutma refleksinin başlatılmasındadır. Başlıca nedenler şunlardır:

• İnme ve beyin travmaları
• Parkinson hastalığı, multipl skleroz, ALS ve myastenia gravis gibi sinir-kas hastalıkları
• Yemek borusunun girişindeki kasın yeterince gevşeyememesi (krikofaringeal disfonksiyon)
• Yutak ile yemek borusu birleşim yerinde oluşan cep (Zenker divertikülü)
• Ağız, dil, yutak ve gırtlak tümörleri; bu bölgeye uygulanan cerrahi veya ışın tedavisi sonrası değişiklikler
• Bademcik iltihabı, bademcik çevresi apsesi ve ağız içi yaralar
• İleri derecede ağız kuruluğu ve uyumsuz diş protezleri

Yemek Borusu (Özofageal) Kaynaklı Nedenler

Bu grupta lokma yutulduktan sonra göğüs kemiğinin arkasında takılır. Nedenler şöyle sıralanabilir:

• Reflüye bağlı darlık (striktür): Uzun süreli asit teması yemek borusunda nedbe dokusu ve daralma oluşturabilir.
• Eozinofilik özofajit: Alerjik kökenli bir yemek borusu iltihabıdır; özellikle genç erkeklerde tekrarlayan lokma takılmasının sık nedenlerindendir.
• Akalazya: Yemek borusunun alt ucundaki kasın gevşeyememesi ve yemek borusu hareketlerinin bozulmasıdır.
• Yemek borusu spazmı: Düzensiz ve güçlü kasılmalar göğüs ağrısı ve takılmaya neden olur.
• Halka ve zarlar: Yemek borusunun alt kısmında görülen ince halka şeklindeki daralmalar (Schatzki halkası).
• Tümörler ve dış basılar: Yemek borusu tümörleri ya da büyük bir guatr gibi komşu yapıların baskısı.
• Bağ dokusu hastalıkları: Skleroderma gibi hastalıklar yemek borusu kaslarını etkileyebilir.

Bazı ilaçlar da yutma problemlerinin nedenleri arasında yer alır. Az suyla ve yatar pozisyonda yutulan bazı antibiyotikler, ağrı kesiciler ve demir hapları yemek borusunda yaraya yol açabilir. Sakinleştiriciler ve ağız kuruluğu yapan ilaçlar ise yutma refleksini ve lokmanın kayganlığını olumsuz etkileyebilir. Bu nedenle değerlendirme sırasında kullanılan tüm ilaçların hekime bildirilmesi önemlidir.

Çocuklarda ise yabancı cisim yutulması, doğuştan yapısal anomaliler ve gelişimsel sorunlar ön plandadır.

Yutma Problemleri Belirtileri

Belirtiler sorunun nerede olduğuna dair önemli ipuçları verir. Ağız ve yutak kaynaklı yutma güçlüğünde şikâyetler yutmaya başlar başlamaz ortaya çıkarken yemek borusu kaynaklı sorunlarda lokma birkaç saniye sonra göğüste takılır. Sık görülen belirtiler şunlardır:

• Yutmayı başlatmakta zorlanma, lokmayı ağızda uzun süre tutma
• Yemek yerken ya da su içerken öksürme, boğulma hissi
• Sıvıların burundan gelmesi
• Yutkunduktan sonra sesin ıslak, gurultulu çıkması
• Lokmanın boğazda veya göğüs kemiği arkasında takılma hissi
• Yutarken ağrı
• Yenilen besinlerin sindirilmeden geri gelmesi, ağız kokusu
• Yemek süresinin uzaması, belirli besinlerden kaçınma
• İstemsiz kilo kaybı ve tekrarlayan akciğer enfeksiyonları

Yutma güçlüğünün önce katı besinlerle başlayıp zamanla sıvılara da yayılması, yemek borusunda giderek artan bir daralmayı düşündürür. Başlangıçtan itibaren hem katı hem sıvılarda zorlanma ise akalazya gibi yemek borusu hareket bozukluklarında daha sık görülür. Bazı hastalarda besin soluk borusuna kaçtığı halde öksürük refleksi zayıf olduğu için hiçbir belirti olmayabilir; buna sessiz aspirasyon denir.

Yutma Problemleri Nasıl Teşhis Edilir?

Değerlendirme, şikâyetlerin ayrıntılı sorgulanmasıyla başlar: Yutma güçlüğünün ne zamandan beri olduğu, katı mı sıvı mı yoksa her ikisinde mi yaşandığı, takılmanın boğazda mı göğüste mi hissedildiği, kilo kaybı ve eşlik eden hastalıklar öğrenilir. Ardından ağız, yutak, gırtlak ve boyun muayenesi yapılır; dil hareketleri, yumuşak damak ve ses telleri değerlendirilir.

FEES (Fiberoptik Endoskopik Yutma Değerlendirmesi)

FEES, kulak burun boğaz pratiğinde yutmanın değerlendirilmesinde sık kullanılan bir yöntemdir. Burundan ilerletilen ince ve esnek bir endoskopla yutak ve gırtlak görüntülenir; hasta farklı kıvamlarda, genellikle renklendirilmiş yiyecek ve içecekleri yutarken lokmanın yolu izlenir. Böylece besinin yutakta kalıp kalmadığı ve soluk borusuna kaçıp kaçmadığı gösterilir. Işın içermez ve gerektiğinde yatak başında da yapılabilir.

Radyolojik ve Diğer Tetkikler

• Baryumlu grafi: Hasta, röntgende görünür hale gelen baryumlu bir sıvıyı yutarken görüntü alınır. Yemek borusundaki darlık, cep (divertikül), halka ve hareket bozuklukları değerlendirilir.
• Videofloroskopik yutma çalışması: Farklı kıvamlarda baryumlu gıdalarla yutmanın tüm evreleri hareketli röntgen görüntüsüyle kaydedilir.
• Üst gastrointestinal endoskopi: Yemek borusu ve mide iç yüzeyi incelenir, gerektiğinde biyopsi alınır ve aynı seansta darlık genişletilebilir.
• Özofagus manometrisi: Yemek borusu kaslarının kasılma gücü ve uyumu ölçülür; akalazya tanısında önemlidir.
• Görüntüleme: Tümör ya da dış bası şüphesinde boyun ve göğüs tomografisi istenebilir.

Yutma Problemleri Tedavisi

Tedavi tamamen altta yatan nedene göre planlanır ve çoğu zaman kulak burun boğaz uzmanı, gastroenteroloji, nöroloji, dil ve konuşma terapisti ile diyetisyenin birlikte çalışmasını gerektirir.

Yutma Terapisi ve Beslenme Düzenlemesi

Orofaringeal yutma güçlüğünde tedavinin temelini yutma terapisi oluşturur. Dil ve konuşma terapisti eşliğinde dil, dudak ve yutak kaslarını güçlendiren egzersizler uygulanır. Yemek sırasında çeneyi göğse doğru eğmek gibi baş pozisyonları ve özel yutma manevraları öğretilerek besinin soluk borusuna kaçması azaltılır.

Sıvıları koyulaştırmak, yiyecekleri püre kıvamına getirmek, küçük lokmalar almak ve yemeği dik oturarak yemek de önerilen düzenlemeler arasındadır. Ağızdan yeterli beslenemeyen hastalarda geçici olarak burundan mideye uzanan bir tüp ya da daha uzun süreli ihtiyaçta karın duvarından mideye yerleştirilen beslenme tüpü (PEG) kullanılabilir.

Evde Dikkat Edilebilecek Pratik Öneriler

Yutma problemleri yaşayan kişilerde günlük yaşamdaki küçük düzenlemeler hem güvenliği hem de yemek keyfini artırabilir:

• Yemekleri sessiz ve dikkat dağıtıcı olmayan bir ortamda, televizyon izlemeden yemek
• Konuşarak ve aceleyle yemekten kaçınmak, her lokmanın yutulduğundan emin olduktan sonra yenisini almak
• Kuru, ufalanan ve yapışkan yiyecekleri (kuru ekmek, pirinç, kuruyemiş gibi) dikkatli tüketmek
• Yemekten sonra en az 30 dakika dik oturmak
• Tabletleri bol suyla ve dik pozisyonda yutmak; tablet yutmakta zorlanılıyorsa şurup ya da başka bir form için hekime danışmak
• Ağız bakımını düzenli yapmak; bu, besin kaçması durumunda akciğer enfeksiyonu riskini azaltmaya yardımcı olur

İlaç Tedavisi

Reflüye bağlı yutma güçlüğünde mide asidini azaltan ilaçlar, eozinofilik özofajitte bu ilaçlar ya da yutulan formda kortizon preparatları, enfeksiyon kaynaklı durumlarda ise uygun antibiyotik veya mantar ilaçları kullanılır. Myastenia gravis gibi nörolojik hastalıklarda altta yatan hastalığın tedavisi yutmayı da olumlu etkiler.

Endoskopik ve Cerrahi Tedaviler

• Genişletme (dilatasyon): Reflü darlıkları, halkalar ve bazı nedbe darlıklarında endoskopi sırasında balon ya da bujilerle daralan bölge genişletilir.
• Akalazya tedavisi: Balonla genişletme, laparoskopik Heller miyotomisi ya da endoskopik olarak yapılan POEM yöntemiyle gevşeyemeyen kas kesilir; seçilmiş hastalarda botulinum toksini uygulanabilir.
• Zenker divertikülü ve krikofaringeal sorunlar: Ağızdan endoskopik yöntemle divertikül ile yemek borusu arasındaki duvar kesilerek birleştirilebilir; gerektiğinde dışarıdan cerrahi uygulanır.
• Stent: Tümöre bağlı darlıklarda yutmayı rahatlatmak için yemek borusuna stent yerleştirilebilir.

Tümörlerde tedavi; cerrahi, ışın tedavisi ve ilaç tedavisini içeren multidisipliner bir planla yürütülür.

Olası Riskler ve Dikkat Edilmesi Gerekenler

Tedavi edilmeyen yutma güçlüğü yetersiz beslenmeye, sıvı kaybına ve kilo kaybına neden olabilir. Besin ya da sıvının soluk borusuna kaçması tekrarlayan aspirasyon zatürresine yol açabilir; bu durum özellikle yaşlılarda ve inme sonrası hastalarda ciddi sonuçlar doğurabilir. Yemek yemenin zorlaşması sosyal hayattan uzaklaşmaya ve yaşam kalitesinde düşüşe de neden olur.

Ne Zaman Acil Başvurulmalı?

Aşağıdaki durumlarda vakit kaybetmeden acil servise başvurulmalıdır:

• Lokmanın takılıp geçmemesi ve tükürüğün bile yutulamaması
• Yutma güçlüğüne nefes darlığı, hırıltılı solunum ya da morarma eşlik etmesi
• Özellikle çocuklarda düğme pil, mıknatıs veya sivri bir cismin yutulması
• Yutkunurken şiddetli göğüs ağrısı ya da kan kusma
• Yüksek ateşle birlikte boyunda şişlik, ağzı açamama ve salya akması
• Yutma güçlüğünün yüzde kayma, konuşma bozukluğu veya kol-bacakta güçsüzlükle aniden başlaması

Acil olmasa da giderek artan yutma güçlüğü, istemsiz kilo kaybı, ses kısıklığının eşlik etmesi, sigara ve alkol kullanımı olan kişilerde yeni başlayan şikâyetler kısa süre içinde değerlendirilmelidir.

Yutma Problemleri Hakkında Sıkça Sorulan Sorular

Yutma güçlüğü için hangi doktora gidilmelidir?

Takılma boğaz düzeyinde hissediliyorsa, sese ya da öksürüğe ait şikâyetler eşlik ediyorsa ilk değerlendirme için kulak burun boğaz uzmanına başvurulabilir. Takılma göğüste hissediliyorsa gastroenteroloji değerlendirmesi de gerekir. Çoğu hastada iki branş birlikte çalışır.

Boğazda yumru hissi yutma güçlüğü müdür?

Her zaman değil. Yemekle ilişkisi olmayan, yutkunurken hatta yemek sırasında azalan yumru hissi genellikle globus olarak adlandırılır ve reflü, kas gerginliği ya da stresle ilişkili olabilir. Yine de gerçek bir yutma güçlüğünden ayırt edilmesi için muayene gereklidir.

Yaşlılıkta yutma güçlüğü normal midir?

Yaşla birlikte yutma kaslarında hafif bir yavaşlama olabilir; ancak belirgin yutma güçlüğü yaşlanmanın doğal bir sonucu sayılmaz. Yaşlı bireylerde yeni başlayan yemek sırasında öksürme ve kilo kaybı mutlaka araştırılmalıdır.

Sıvıların koyulaştırılması neden önerilir?

İnce kıvamlı sıvılar yutakta çok hızlı ilerlediği için, yutma refleksi geciken hastalarda soluk borusuna kaçma riski yüksektir. Koyulaştırılmış sıvılar daha yavaş ilerleyerek yutma refleksinin zamanında devreye girmesine yardımcı olur.

Yutma güçlüğü tamamen düzelir mi?

Bu, nedene bağlıdır. Enfeksiyon, reflü darlığı veya halka gibi nedenlerde tedaviyle belirgin düzelme sağlanabilir. İnme sonrası gelişen yutma güçlüğünde ise birçok hasta zamanla ve terapiyle toparlanırken bazılarında uzun süreli beslenme düzenlemeleri gerekebilir.

Sonuç

Op. Dr. Tayfun Demirel, Ataşehir’deki muayenehanesinde yutma güçlüğü şikâyetiyle başvuran hastaları ayrıntılı kulak burun boğaz muayenesi ve endoskopik yöntemlerle değerlendirir. KBB uzmanı olarak sorunun ağız-yutak düzeyinde mi yoksa yemek borusunda mı olduğunu araştırır; gerektiğinde diğer branşlarla iş birliği yaparak kişiye özel bir tedavi planı oluşturur. Randevu için iletişime geçebilirsiniz. Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavi için muayene gereklidir.