Burun alerjisi, halk arasında “saman nezlesi” ya da “bahar nezlesi” olarak da bilinen ve tıpta alerjik rinit adıyla anılan, burun iç zarının havadaki bazı maddelere aşırı tepki vermesiyle ortaya çıkan bir durumdur. Hapşırık nöbetleri, su gibi burun akıntısı, kaşıntı ve tıkanıklık en bilinen şikâyetleridir. Hayatı tehdit eden bir hastalık olmasa da uykuyu, iş ve okul verimini, günlük yaşam kalitesini belirgin biçimde etkileyebilir.
Burun Alerjisi (Alerjik Rinit) Nedir?
Burnun içi, mukoza adı verilen ince ve nemli bir zarla kaplıdır. Bu zar, solunan havayı ısıtır, nemlendirir ve içindeki toz ile mikropları tutarak akciğerlere temiz hava ulaşmasına yardım eder. Alerjik rinitte bağışıklık sistemi, aslında zararsız olan polen, ev tozu akarı ya da hayvan tüyü gibi maddeleri tehlikeli bir düşman gibi algılar ve bunlara karşı IgE adı verilen antikorlar üretir.
Kişi aynı maddeyle yeniden karşılaştığında burun mukozasındaki mast hücreleri histamin başta olmak üzere çeşitli kimyasallar salgılar. Bu maddeler damarları genişletir, mukozayı şişirir, sinir uçlarını uyarır ve salgı bezlerini çalıştırır. Sonuçta dakikalar içinde hapşırık, akıntı ve kaşıntı başlar; saatler içinde ise tıkanıklık ön plana çıkar.
Burun alerjisi dünyada en sık görülen kronik hastalıklardan biridir ve her yaşta ortaya çıkabilir. Genellikle çocukluk ya da ergenlik döneminde başlar, ancak yetişkinlikte ilk kez fark edilmesi de mümkündür. Ailesinde alerji, astım veya egzama bulunan kişilerde görülme olasılığı daha yüksektir.
Mevsimsel ve Sürekli Alerjik Rinit
- Mevsimsel (aralıklı) alerjik rinit: Ağaç, çimen ve yabani ot polenlerinin havada yoğun olduğu ilkbahar ve yaz aylarında belirginleşir.
- Sürekli (pereniyal) alerjik rinit: Ev tozu akarı, küf mantarı, hamam böceği ve evcil hayvan kaynaklı alerjenlere bağlıdır; yıl boyunca devam eder, kış aylarında evde daha çok vakit geçirildiği için artabilir.
- Mesleki alerjik rinit: Un, ahşap tozu, lateks veya laboratuvar hayvanlarıyla çalışan kişilerde iş ortamındaki maddelere bağlı gelişebilir.
Burun Alerjisi Nedenleri
Alerjik rinit, genetik yatkınlık ile çevresel etkenlerin birleşmesi sonucu gelişir. Aynı ortamda yaşayan iki kişiden birinde alerji görülürken diğerinde görülmemesi, bağışıklık sisteminin kişiye özgü yanıtıyla ilgilidir. Anne ya da babada alerji varsa çocukta alerji gelişme riski artar; her iki ebeveynde de varsa bu risk daha da yükselir.
Burun alerjisini tetikleyen başlıca alerjenler şunlardır:
- Ağaç, çayır-çimen ve yabani ot polenleri
- Yatak, yastık, halı ve döşemelerde yaşayan ev tozu akarları
- Kedi, köpek ve diğer evcil hayvanların tüy, deri döküntüsü ve tükürüğü
- Rutubetli ortamlarda üreyen küf mantarı sporları
- Hamam böceği kalıntıları
Alerjen olmasa da bazı etkenler mevcut şikâyetleri ağırlaştırabilir. Sigara dumanı, egzoz gazı, keskin parfüm ve deterjan kokuları, ani ısı değişiklikleri ve hava kirliliği hassaslaşmış burun mukozasını kolayca uyarır. Bu nedenle alerjisi olan kişilerde tetikleyicilerin tamamen ortadan kaldırılamadığı durumlarda bile tahriş edici etkenlerden uzak durmak rahatlama sağlar.
Burun Alerjisi Belirtileri
Belirtiler, alerjenle karşılaşma süresine ve kişinin hassasiyet düzeyine göre hafiften ağıra değişir. Bazı hastalar yalnızca polen mevsiminde birkaç hafta rahatsızlık duyarken bazıları yıl boyunca şikâyet yaşar.
- Art arda gelen hapşırık nöbetleri, özellikle sabahları
- Berrak, sulu burun akıntısı
- Burun içinde, damakta ve kulaklarda kaşıntı
- Bir ya da iki taraflı burun tıkanıklığı
- Gözlerde kaşıntı, sulanma ve kızarıklık
- Genizden boğaza akıntı ve buna bağlı boğaz temizleme ihtiyacı
- Koku almada azalma
- Uyku kalitesinde düşme, gün içinde yorgunluk ve dikkat dağınıklığı
Çocuklarda bazı tipik bulgular dikkat çeker. Kaşınan burnu sürekli avuç içiyle yukarı doğru ovuşturmaya “alerjik selam” denir ve zamanla burun sırtında yatay bir çizgi oluşturabilir. Göz altlarında koyu halkalar, ağızdan nefes alma ve horlama da sık görülür. Uzun süreli ağız solunumu çocuklarda diş ve çene gelişimini etkileyebileceği için bu belirtiler önemsenmelidir.
Burun Alerjisi mi, Soğuk Algınlığı mı?
Soğuk algınlığı genellikle 7–10 gün içinde geçer, çoğu zaman hafif ateş ve vücut ağrısı eşlik eder; akıntı zamanla koyulaşabilir. Alerjik rinitte ise ateş olmaz, akıntı genellikle berrak kalır, kaşıntı belirgindir ve şikâyetler alerjenle temas sürdükçe haftalarca devam eder. Her yıl aynı aylarda tekrarlayan “nezle” tablosu alerjiyi düşündürmelidir.
Şikâyetlerin Şiddeti Nasıl Değerlendirilir?
Uluslararası kılavuzlarda alerjik rinit, şikâyetlerin süresine göre aralıklı ya da kalıcı, etkisine göre ise hafif ya da orta-ağır olarak sınıflandırılır. Uykunun bölünmesi, okul veya iş performansının düşmesi, spor ve sosyal etkinliklerin aksaması ya da kişinin belirtileri rahatsız edici bulması, tablonun orta-ağır kabul edilmesi için yeterlidir. Bu sınıflama, ilaçların hangi sırayla ve ne kadar süreyle kullanılacağını belirlemede yol gösterir.
Burun Alerjisi Nasıl Teşhis Edilir?
Teşhisin temeli ayrıntılı bir hikâyedir. Şikâyetlerin hangi mevsimde arttığı, evde mi dışarıda mı belirginleştiği, evcil hayvan teması, meslek ve ailede alerji öyküsü sorgulanır. Ardından KBB muayenesinde burun içi incelenir; alerjik rinitte mukoza genellikle soluk, mor-gri renkte ve ödemlidir.
Gerekli görüldüğünde ince bir kamerayla yapılan nazal endoskopi ile burnun arka bölümleri, sinüs ağızları ve geniz değerlendirilir. Bu inceleme, alerjiye eşlik edebilen septum eğriliği, burun eti (konka) büyümesi veya polip gibi sorunların ortaya konmasını sağlar.
Hangi maddeye karşı alerji olduğunu belirlemek için şu testlerden yararlanılır:
- Deri prik testi: Ön kola damlatılan alerjen özütleri küçük bir lanset ile deriye temas ettirilir; yaklaşık 15–20 dakika sonra oluşan kabarıklık ve kızarıklık değerlendirilir. Testten önce antihistaminik ilaçların belirli bir süre bırakılması gerekir.
- Kanda spesifik IgE ölçümü: Deri testinin yapılamadığı, yaygın cilt hastalığı olan ya da ilacını bırakamayan kişilerde tercih edilir.
- Burun salgısı incelemesi: Bazı durumlarda burun akıntısında eozinofil adı verilen alerji hücrelerine bakılabilir.
Test sonucu tek başına yeterli değildir; mutlaka hastanın yaşadığı şikâyetlerle birlikte yorumlanmalıdır. Testte pozitif çıkan her alerjen gerçek hayatta şikâyete yol açmayabilir.
Burun Alerjisi Tedavisi
Alerjik rinit tedavisi üç temel üzerine kurulur: alerjenden korunma, ilaç tedavisi ve uygun hastalarda alerji aşısı. Tedavi, şikâyetlerin şiddetine, süresine ve kişinin yaşam tarzına göre planlanır.
Alerjenden Korunma
- Polen mevsiminde pencereleri özellikle sabah saatlerinde kapalı tutmak, dışarıdan gelince duş alıp kıyafet değiştirmek
- Akar alerjisinde yatak ve yastıklar için akar geçirmez kılıflar kullanmak, nevresimleri haftada bir sıcak suda yıkamak
- Yatak odasında halı, ağır perde ve peluş oyuncakları azaltmak
- Ev nemini dengede tutmak, rutubet ve küf odaklarını gidermek
- Evcil hayvan alerjisinde hayvanı en azından yatak odasına sokmamak
İlaç Tedavisi
Burun içine sıkılan kortikosteroid spreyler, orta ve ağır alerjik rinitte en etkili ilaç gruplarından biridir. Mukozadaki iltihabi tepkiyi azaltır; etkisi birkaç gün içinde başlar ve düzenli kullanımla artar. Doğru teknikle, burun ortasındaki bölmeye değil dış duvara doğru sıkılması burun kanaması gibi yan etkileri azaltır.
Ağızdan alınan yeni kuşak antihistaminikler hapşırık, kaşıntı ve akıntıda rahatlama sağlar ve eski ilaçlara göre daha az uyku hali yapar. Antihistaminik burun spreyleri, lökotrien düzenleyicileri ve göz damlaları da gereken hastalarda tedaviye eklenebilir. Tuzlu su ile burun yıkama, alerjenleri ve salgıları mekanik olarak temizleyerek ilaçların etkinliğini destekler.
Eczaneden kolayca alınabilen burun açıcı (dekonjestan) spreyler ise yalnızca kısa süreli kullanılmalıdır. Birkaç günden uzun kullanıldığında burunda ilaca bağımlı, giderek artan bir tıkanıklık gelişebilir.
Tedavide en sık karşılaşılan sorun, şikâyetler hafifler hafiflemez ilacın bırakılmasıdır. Mevsimsel alerjisi olan kişilerde sprey tedavisine polen mevsimi başlamadan birkaç hafta önce başlamak ve mevsim boyunca düzenli sürdürmek, belirtilerin ağırlaşmasını önlemede genellikle daha başarılı sonuç verir.
Alerji Aşısı (İmmünoterapi)
Belirli alerjenlere karşı hassasiyeti kanıtlanmış ve ilaçlarla yeterince rahatlamayan hastalarda alerji aşısı gündeme gelir. Alerjen, artan dozlarda deri altına enjeksiyonla ya da dil altı tablet veya damla şeklinde verilerek bağışıklık sisteminin bu maddeye alışması hedeflenir. Tedavi genellikle 3–5 yıl sürer ve çoğu hastada şikâyetlerde ve ilaç ihtiyacında azalma sağlar. Aşı tedavisi alerji uzmanıyla iş birliği içinde planlanır.
Cerrahi Ne Zaman Gerekir?
Alerjinin kendisi ameliyatla ortadan kalkmaz. Ancak uzun süreli alerji, alt burun etlerinin kalıcı olarak büyümesine yol açabilir. İlaçlara rağmen tıkanıklığı süren hastalarda konka küçültme işlemi, eşlik eden septum eğriliği varsa septoplasti burun solunumunu rahatlatarak ilaçların burna daha iyi ulaşmasını sağlayabilir.
Olası Riskler ve Dikkat Edilmesi Gerekenler
Tedavi edilmeyen burun alerjisi zamanla sinüzit, orta kulakta sıvı birikmesi, uyku bozukluğu ve horlama gibi sorunlara zemin hazırlayabilir. Alerjik rinit ile astım sık birlikte görüldüğü için burun şikâyetleri olan kişilerde göğüste hışıltı, nefes darlığı veya gece öksürüğü varsa bu belirtiler de ayrıca değerlendirilmelidir.
İlaçların doktor önerisi dışında rastgele kullanılması da sorun yaratabilir. Burun açıcı spreylerin uzun süre kullanımı, bazı antihistaminiklerin uyku hali yapması ve hamilelikte ilaç seçimi gibi konular mutlaka hekimle konuşulmalıdır.
Aşağıdaki durumlarda vakit kaybetmeden KBB muayenesi önerilir:
- Tek taraflı ve giderek artan burun tıkanıklığı
- Kanlı ya da kötü kokulu burun akıntısı
- Yüzde ağrı, şişlik veya ateşle seyreden şikâyetler
- Koku almanın tamamen kaybolması
- Kullanılan ilaçlara rağmen birkaç haftadır süren yakınmalar
Burun Alerjisi Hakkında Sıkça Sorulan Sorular
Burun alerjisi tamamen geçer mi?
Alerjik rinit çoğu zaman uzun süreli bir yatkınlıktır; ancak doğru tedavi ve korunma önlemleriyle şikâyetlerin büyük ölçüde kontrol altına alınması mümkündür. Alerji aşısı, uygun hastalarda tedavi bittikten sonra da etkisini yıllarca sürdürebilir. Bazı çocuklarda şikâyetler büyüdükçe hafifleyebilir.
Kortizonlu burun spreyi zararlı mıdır?
Burun spreyleri ilacı doğrudan mukozaya ulaştırdığı için kana geçen miktar çok düşüktür. Önerilen dozda ve doğru teknikle kullanıldığında uzun süreli tedavide genellikle güvenle kullanılır. En sık yan etkiler burunda kuruluk ve hafif kanamadır.
Hamilelikte burun alerjisi nasıl tedavi edilir?
Hamilelikte hormonal değişiklikler burun tıkanıklığını artırabilir. Bu dönemde tuzlu su ile burun yıkama ilk tercihtir; ilaç gerektiğinde güvenlik verileri iyi bilinen preparatlar, kadın doğum uzmanıyla birlikte değerlendirilerek seçilir.
Tuzlu su ile burun yıkama nasıl yapılır?
Eczanelerde hazır satılan izotonik solüsyonlar ya da kaynatılıp soğutulmuş suyla hazırlanan tuzlu su, özel bir şişe veya sprey yardımıyla bir burun deliğinden verilir ve diğerinden ya da ağızdan dışarı akması sağlanır. İşlem öne doğru eğilerek yapılır. Musluk suyunun kaynatılmadan kullanılmaması ve aparatın her kullanımdan sonra temizlenmesi önemlidir.
Burun alerjisi baş ağrısı yapar mı?
Alerjiye bağlı mukoza şişliği sinüs ağızlarını daraltarak alın ve göz çevresinde dolgunluk, baskı hissi oluşturabilir. Şiddetli, tek taraflı veya ateşle seyreden ağrı ise sinüzit ya da başka bir nedeni düşündürür ve muayene gerektirir.
Sonuç
Op. Dr. Tayfun Demirel, Ataşehir’deki muayenehanesinde burun alerjisi şikâyeti olan hastaları ayrıntılı KBB muayenesi ve gerektiğinde endoskopik inceleme ile değerlendirmektedir. Alerjik rinit tanısı konan hastalarda tetikleyiciler, eşlik eden burun sorunları ve yaşam koşulları göz önünde bulundurularak kişiye özel bir tedavi planı oluşturulur. Muayene ve randevu bilgisi için iletişime geçebilirsiniz. Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavi için muayene gereklidir.
