Ses Hastalıkları - Op. Dr. Tayfun Demirel

Ses hastalıkları, gırtlakta bulunan ses tellerinin yapısını ya da hareketini etkileyerek sesin kalitesini, gücünü ve dayanıklılığını bozan sorunların genel adıdır. Bu hastalıkların en sık belirtisi ses kısıklığıdır ve çoğu zaman basit bir soğuk algınlığı sanılarak ihmal edilir. Oysa nodül, polip, kist ya da ses teli felci gibi farklı nedenlerin her biri ayrı bir tedavi yaklaşımı gerektirir.

Ses Hastalıkları Nedir?

Ses, akciğerlerden gelen havanın gırtlaktaki (larinks) iki ses telini titreştirmesiyle oluşur. Tıp dilinde vokal kord ya da ses kıvrımı olarak da adlandırılan bu yapılar, konuşurken birbirine yaklaşır ve son derece hızlı titreşir. Erişkin erkeklerde ses telleri konuşma sırasında saniyede yaklaşık 100-150 kez, kadınlarda ise 180-250 kez titreşir. Çocuklarda bu sayı daha da yüksektir.

Ses telleri katmanlı bir yapıya sahiptir. En dışta ince bir örtü tabakası (epitel), onun altında jöle kıvamında esnek bir tabaka (Reinke boşluğu) ve en içte ses teli kası bulunur. Sağlıklı bir ses için bu yüzeyin pürüzsüz, esnek ve iki tarafın simetrik olarak hareket edebilmesi gerekir. Yüzeyde oluşan küçük bir şişlik ya da sertlik bile titreşimi bozarak sesin değişmesine yol açar.

Ses hastalıklarını organik ve fonksiyonel olarak iki ana grupta incelemek mümkündür. Organik grupta ses tellerinde gözle görülebilen bir yapısal değişiklik ya da sinirsel bir hareket bozukluğu bulunur. Fonksiyonel grupta ise ses telleri yapısal olarak normal görünse de sesin kullanım biçiminde sorun vardır. Bu yazıda ağırlıklı olarak organik ses hastalıklarından söz edilmektedir.

Sesini yoğun kullanan kişiler bu sorunlar açısından daha fazla risk altındadır. Öğretmenler, şarkıcılar, avukatlar, çağrı merkezi çalışanları, din görevlileri, satış temsilcileri ve antrenörler bu grubun başında gelir. Sigara içenler, reflüsü olanlar ve sesini yüksek tonda kullanmaya alışmış çocuklar da sık etkilenir.

Ses Hastalıkları Nedenleri

Ses tellerinde hastalık gelişmesinin altında çoğu zaman birden fazla etken birlikte rol oynar. En sık karşılaşılan nedenler şunlardır:

Sesin aşırı ve yanlış kullanımı: Uzun süre yüksek sesle konuşmak, bağırmak, gürültülü ortamda sesi zorlamak ve teknik olmadan şarkı söylemek ses tellerinde sürtünmeye ve hasara neden olur.
Sigara: Ses tellerinde kronik tahriş, ödem ve hücresel değişikliklere yol açar; Reinke ödemi ve gırtlak kanseri için başlıca risk etkenidir.
Reflü: Mide içeriğinin gırtlağa ulaşması, ses tellerinin arka kısmında şişlik ve granülom oluşumuna zemin hazırlar.
Enfeksiyonlar: Viral üst solunum yolu enfeksiyonları akut larenjitin en sık nedenidir.
Sinir hasarı: Ses tellerini hareket ettiren sinirler tiroit, boyun ya da göğüs ameliyatları, tümörler, viral enfeksiyonlar veya inme sonrasında etkilenebilir.
Entübasyon: Genel anestezi sırasında yerleştirilen solunum tüpü, nadiren ses tellerinde granülom ya da hasar bırakabilir.
Diğer etkenler: Alerjiler, yetersiz sıvı alımı, tiroit hormon bozuklukları, bazı astım spreyleri ve HPV virüsü (laringeal papillomatozis) de ses tellerini etkileyebilir.

Sık Görülen Ses Teli Hastalıkları

Ses teli nodülü: Her iki ses telinin orta bölümünde, karşılıklı olarak gelişen nasır benzeri sertleşmelerdir. Sesin zorlanmasıyla ilişkilidir; öğretmenlerde, şarkıcılarda ve çok bağıran çocuklarda sık görülür.
Ses teli polipi: Genellikle tek taraflı, daha yumuşak ve kabarık bir lezyondur. Ani ve şiddetli bir ses zorlaması ya da ses teli içinde küçük bir kanama sonrası gelişebilir.
Ses teli kisti: Ses telinin içinde, sıvı ya da koyu içerikle dolu kese şeklindeki oluşumlardır. Doğuştan olabileceği gibi salgı bezlerinin tıkanmasıyla da ortaya çıkabilir.
Reinke ödemi: Ses telinin yüzeyel tabakasında sıvı birikmesiyle oluşan yaygın şişliktir. Neredeyse tamamı uzun süre sigara içen kişilerde görülür ve sesin belirgin şekilde kalınlaşmasına neden olur.
Ses teli felci: Ses tellerinden birinin ya da her ikisinin hareket edememesidir. Tek taraflı felçte ses nefesli ve zayıf çıkar; çift taraflı felçte ise nefes darlığı ön plana geçebilir.
Larenjit: Gırtlağın iltihabıdır. Akut larenjit genellikle virüslere bağlıdır ve birkaç günde geriler; kronik larenjit ise sigara, reflü ve sesin aşırı kullanımına bağlı olarak haftalarca sürebilir.
Ses teli granülomu ve papillomatozis: Granülom çoğunlukla reflü ve entübasyonla, papillomatozis ise HPV virüsüyle ilişkili tekrarlama eğilimli iyi huylu oluşumlardır.

Ses Hastalıkları Belirtileri

Ses tellerini etkileyen sorunlar, lezyonun türüne ve büyüklüğüne göre farklı şikâyetlere yol açar. Bazı belirtiler yalnızca yoğun ses kullanımından sonra fark edilirken bazıları gün boyu sürer. Başlıca belirtiler şunlardır:

Ses kısıklığı, seste pürüz, çatallanma ya da boğukluk
Sesin çabuk yorulması ve gün sonuna doğru giderek kısılması
Ses perdesinde değişiklik; sesin kalınlaşması veya incelmesi
Nefesli, fısıltıya yakın ve zayıf ses
Konuşurken ya da şarkı söylerken ses kırılmaları
Tiz sesleri çıkaramama, ses aralığının daralması
Konuşurken boğazda ağrı, yanma veya gerginlik hissi
Ses teli felcinde yutkunurken sıvıların kaçması ve öksürük
İleri durumlarda nefes alırken hışıltı ya da nefes darlığı

Belirtilerin şiddeti her zaman hastalığın ciddiyetini yansıtmaz. Küçük bir kist belirgin ses bozukluğu yapabilirken erken evredeki bir lezyon yalnızca hafif bir pürüzle kendini gösterebilir. Bu nedenle uzun süren her ses değişikliği muayene edilmelidir.

Ses Hastalıkları Nasıl Teşhis Edilir?

Teşhis, ayrıntılı bir hikâyeyle başlar. Hekim şikâyetin ne zaman ve nasıl başladığını, sesin meslek ya da hobi amaçlı ne kadar kullanıldığını, sigara, reflü, geçirilmiş ameliyat ve entübasyon öyküsünü sorgular. Hastanın sesi dinlenerek konuşma ve okuma sırasındaki ses kalitesi değerlendirilir.

Endoskopik Muayene ve Stroboskopi

Ses tellerinin görüntülenmesi için ağızdan sert (rijit) ya da burundan esnek (fleksibl) bir endoskop kullanılır. Muayene birkaç dakika sürer ve muayenehane koşullarında yapılabilir. Ancak ses telleri çok hızlı titreştiği için normal ışık altında bu hareketin ayrıntıları görülemez.

Videolaringostroboskopi, bu sorunu aşmak için geliştirilmiş bir yöntemdir. Stroboskopik ışık, ses tellerinin titreşim frekansına yakın aralıklarla yanıp sönerek titreşimi ağır çekimde izlenebilir hale getirir. Böylece ses telinin yüzeyindeki dalgalanma (mukozal dalga), iki tarafın simetrisi ve tam kapanıp kapanmadığı değerlendirilebilir. Bu inceleme özellikle nodül, kist ve skar dokusu gibi birbirine benzeyen lezyonların ayırt edilmesinde değerlidir.

Tamamlayıcı Testler

Akustik ses analizi: Sesin perde, şiddet ve düzensizlik değerleri bilgisayar ortamında ölçülür; tedavi öncesi ve sonrası karşılaştırma imkânı sağlar.
Ses Handikap İndeksi: Ses sorununun günlük yaşama etkisini değerlendiren bir ankettir.
Laringeal elektromiyografi (EMG): Ses teli felcinde sinir ve kas fonksiyonunu değerlendirir.
Görüntüleme: Felcin nedenini araştırmak için boyun ve göğüs tomografisi istenebilir.
Biyopsi: Şüpheli görünen lezyonlarda alınan doku örneği patolojik olarak incelenir.

Ses Hastalıkları Tedavisi

Tedavi planı, lezyonun türüne, büyüklüğüne, hastanın ses kullanım ihtiyacına ve beklentilerine göre kişiye özel olarak belirlenir. Ses hastalıklarının bir kısmı yalnızca ses terapisi ve ilaçlarla düzelirken bir kısmında cerrahi tedavi gerekir.

Ses Terapisi ve İlaç Tedavisi

Ses terapisi, dil ve konuşma terapisti eşliğinde yürütülen, sesin daha verimli ve daha az zorlanarak kullanılmasını hedefleyen bir egzersiz programıdır. Ses teli nodüllerinde ilk tedavi seçeneği genellikle ses terapisidir ve nodüllerin önemli bir kısmı bu yolla küçülür. Ameliyat gereken hastalarda da ses terapisi, ameliyat öncesinde ve sonrasında tekrarı önlemek için önerilir.

Reflünün eşlik ettiği durumlarda mide asidini azaltan ilaçlar, alerjik nedenlerde alerji tedavisi, akut larenjitte ise ses istirahati, bol sıvı tüketimi ve buhar uygulaması önerilir. Reinke ödeminde sigaranın bırakılması tedavinin vazgeçilmez ilk adımıdır.

Ses Mikrocerrahisi

Polip, kist, belirgin Reinke ödemi ve ses terapisine yanıt vermeyen nodüllerde ses mikrocerrahisi (mikrolaringoskopi) uygulanır. İşlem genel anestezi altında yapılır. Ağızdan yerleştirilen özel bir metal tüp (laringoskop) aracılığıyla ses telleri mikroskop altında büyütülerek görüntülenir ve lezyon, sağlıklı dokuya en az zarar verecek şekilde çok ince aletlerle ya da gerektiğinde lazerle çıkarılır. Boyunda dışarıdan bir kesi yapılmaz.

Ameliyat süresi lezyonun özelliğine göre değişmekle birlikte genellikle kısa bir işlemdir. Hastalar çoğunlukla aynı gün ya da ertesi gün taburcu edilir. Ameliyattan sonra ses tellerinin iyileşmesi için genellikle birkaç gün ile bir hafta arasında sesin hiç kullanılmaması, ardından konuşmaya kontrollü olarak geçilmesi önerilir. Bu süre, yapılan işleme göre hekim tarafından belirlenir.

Ses Teli Felcinde Tedavi

Ses teli felcinde önce felcin nedeni araştırılır. Sinir hasarının kendiliğinden toparlanma ihtimali olduğu için çoğu hastada birkaç ay ile bir yıl arasında izlem ve ses terapisi uygulanır. Sesin yetersiz kaldığı veya yutkunurken sıvı kaçışının belirgin olduğu durumlarda ses teline dolgu maddesi enjeksiyonu (enjeksiyon laringoplasti) ya da ses telini orta hatta yaklaştıran tiroplasti ameliyatı yapılabilir. Çift taraflı felçte ise öncelik solunum yolunun açık tutulmasıdır.

Olası Riskler ve Dikkat Edilmesi Gerekenler

Ses mikrocerrahisi deneyimli ellerde yaygın uygulanan ve genellikle sorunsuz seyreden bir işlemdir. Bununla birlikte her cerrahi girişimde olduğu gibi bazı riskler bulunur. Laringoskobun ağızdan yerleştirilmesine bağlı geçici boğaz ağrısı, dilde hafif uyuşma ya da tat değişikliği, nadiren diş hasarı görülebilir. Ses telinde skar (nedbe) dokusu gelişmesi ve lezyonun tekrarlaması da olası riskler arasındadır. Ameliyat sonrası ses istirahatine ve ses terapisine uyum, bu risklerin azaltılmasında önemli rol oynar.

Ses tellerinin sağlığını korumak için şu önerilere dikkat etmek yararlıdır:

Gün içinde yeterli su içmek
Sigaradan ve dumanlı ortamlardan uzak durmak
Bağırmak, gürültülü ortamda uzun süre konuşmak ve sık boğaz temizlemekten kaçınmak
Sesin yorulduğu hissedildiğinde ara vermek
Reflü şikâyetleri varsa tedavi ettirmek

Üç haftadan uzun süren ses kısıklığı, özellikle sigara içen kişilerde, mutlaka bir kulak burun boğaz uzmanınca değerlendirilmelidir. Ses kısıklığına nefes darlığı, yutma güçlüğü, balgamda kan, boyunda şişlik ya da kulağa vuran ağrı eşlik ediyorsa muayene geciktirilmemelidir.

Ses Hastalıkları Hakkında Sıkça Sorulan Sorular

Ses teli nodülü kendiliğinden geçer mi?

Yeni gelişmiş ve yumuşak nodüller, sesin doğru kullanımı ve ses terapisiyle çoğu zaman küçülür ya da kaybolur. Uzun süredir var olan ve sertleşmiş nodüllerde ise terapiye rağmen yeterli düzelme sağlanamazsa cerrahi seçenek değerlendirilir.

Ses kısıklığı ne zaman tehlikelidir?

Soğuk algınlığına bağlı ses kısıklığı genellikle bir-iki hafta içinde düzelir. Üç haftadan uzun süren, giderek kötüleşen ya da nefes darlığı ve yutma güçlüğüyle birlikte görülen ses kısıklığı ciddiye alınmalı ve gırtlak muayenesi yapılmalıdır.

Ses teli ameliyatından sonra ne kadar konuşmamak gerekir?

Bu süre yapılan işleme göre değişir. Çoğu hastada birkaç gün ile bir hafta arasında tam ses istirahati, ardından kısa ve düşük sesli konuşmalarla kademeli bir geçiş önerilir. Normal ses kullanımına dönüş genellikle birkaç hafta içinde tamamlanır.

Ses kısıldığında fısıldamak sese iyi gelir mi?

Hayır. Fısıldamak, sanıldığının aksine ses tellerini ve gırtlak kaslarını zorlayabilir. Ses kısıklığı sırasında az konuşmak, gerektiğinde normal ama düşük tonda konuşmak ve bol su içmek daha uygundur.

Ses teli polipi ilaçla tedavi edilebilir mi?

Polipler ilaçla genellikle ortadan kalkmaz. Çok küçük ve yeni gelişmiş poliplerde ses terapisi ve reflü tedavisiyle izlem yapılabilir; ancak çoğu polipte kalıcı düzelme için ses mikrocerrahisi gerekir.

Sonuç

Op. Dr. Tayfun Demirel, Ataşehir’deki muayenehanesinde ses kısıklığı ve ses değişikliği şikâyetiyle başvuran hastaları endoskopik muayene ve stroboskopik değerlendirmeyle inceler. KBB uzmanı olarak ses tellerindeki sorunun türünü belirleyip ses terapisi, ilaç tedavisi ya da ses mikrocerrahisi seçeneklerini hastayla birlikte değerlendirerek kişiye özel bir tedavi planı oluşturur. Randevu için iletişime geçebilirsiniz. Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavi için muayene gereklidir.